स्क्रब टाइफसको महामारी: देशभर ९९२३ संक्रमित, सल्यानमा ९ जनाको मृत्यु

नेपालका ७४ जिल्लामा स्क्रब टाइफस फैलिएको छ, ९ हजारभन्दा बढी संक्रमित भएका छन्, जसमध्ये सल्यानको दार्मा गाउँपालिकामा ८ जनाको मृत्यु पुष्टि भएको छ।

स्वास्थ्य सेवा विभागअन्तर्गतको इपिडिमियोलोजी तथा रोग नियन्त्रण महाशाखा (ईडीसीडी) का अनुसार, जनवरी २०२६ देखि देशभर ९ हजार जनामा स्क्रब टाइफस संक्रमण देखिएको छ। पछिल्लो एक महिनामा (अक्टोबर १, २०२६ अघि) देशभर २७१८ जनामा यो रोगको संक्रमण पुष्टि भएको छ।

सल्यानमा ८ जनाको मृत्यु: ७४ जिल्लामा संक्रमण विस्तार

सल्यानको दार्मा गाउँपालिकाबाट सुरु भएको यो संक्रमण हाल देशका ७४ जिल्मा फैलिएको छ। दार्मामा ६ सय जना व्यक्तिमा संक्रमण देखिएको छ भने ८ जनाको मृत्यु भइसकेको छ। पछिल्लो एक महिनायता दार्मामा स्क्रब टाइफस संक्रमण तीव्र रूपमा फैलिएको थियो, जसबाट १२ वर्षीय बालकदेखि ८२ वर्ष उमेर समूहका ८ जनाको मृत्यु भएको छ। अन्य जिल्लामा भने स्क्रब टाइफसबाट मृत्यु भएको रिपोर्ट दर्ता छैन। सल्यानमा असोज १५ गते (अक्टोबर १, २०२६) सम्म करिब ४८० जनामा संक्रमण पुष्टि भएको छ र संक्रमण दर घट्दो क्रममा रहेको जिल्ला प्रशासन कार्यालय सल्यानले जनाएको छ।

ईडीसीडीको कीटजन्य रोग/भेक्टर नियन्त्रण शाखाका प्रमुख डा. गोकर्ण दाहालका अनुसार, ‘स्क्रब टाइफस प्रत्येक वर्ष नै देखिने गरेको छ। तर यो वर्ष एउटै गाउँपालिकामा किन मृत्यु धेरै भयो भनेर अनुसन्धान गरिरहेका छौँ।’ उनले यो संक्रमणले पुराना रोगहरूलाई बढाउने हुनाले संक्रमण गम्भीर हुने र मृत्युदर बढाउन सक्ने बताए। यद्यपि, यसैका कारण मृत्यु भएको हो कि होइन भनेर छुट्याउन मुस्किल हुने उनको भनाइ छ।

किर्नाको टोकाइबाट सर्ने स्क्रब टाइफस: लक्षण र जटिलता

स्क्रब टाइफस एक किसिमको सरुवा रोग हो जुन आँखाले देख्न नसक्ने किर्ना (माइट) को टोकाइबाट मानिसमा सर्दछ। यो रोग माइटमा पाइने ‘ओरेन्सिया सुसुगामुसी’ नामक जीवाणुबाट लाग्छ। माइट प्रायः झाडी, खेतबारी, वनजंगल, घर वरिपरिको झाडी वा घुर्‍यानमा पाइन्छ। यो रोग मानिसबाट मानिसमा सर्दैन, किर्नाको टोकाइबाट मात्र सर्छ।

नेपालमा स्क्रब टाइफस डेंगुपछिको दोस्रो सबैभन्दा धेरै देखिने कीटजन्य रोगमा पर्छ। यसका लक्षणहरूमा ज्वरो आउने, टाउको दुख्ने, गिर्खा आउने, खान मन नलाग्ने, खोकी लाग्ने, निमोनिया हुने, शरीर दुख्ने, पसिना धेरै आउनु, आँखा रातो हुनु, झाडापखाला लाग्नु र किराले टोकेको ठाउँमा रातो डाबरजस्तो दाग देखिनु पर्छ, जुन पछि कालो दागमा परिणत हुन सक्छ। सुरुवातमा सामान्य लक्षण देखिने यो रोग पत्ता लागेन भने निमोनिया भएर कलेजो, मिर्गौला र श्वासप्रश्वासमा समस्या देखिने गरेको छ।

२०७२ को भूकम्पले बढायो संक्रमण, सरकारको नियन्त्रण प्रयास

नेपालमा स्क्रब टाइफस विगतदेखि नै देखिए पनि २०७२ सालको भूकम्पपछि यसको संक्रमण उल्लेख्य रूपमा बढ्न थालेको हो। भूकम्पका कारण घरहरू भत्किँदा मुसाहरू यत्रतत्र छरिए, जसले रोग फैलाउने किर्ना बोक्ने जीवाणुको संक्रमण बढायो। सन् २०१९ मा नेपालका ६३ जिल्लामा स्क्रब टाइफस फैलिएको थियो, जसमा ५५४ जना संक्रमित भएका थिए र ३ जनाको मृत्यु भएको थियो।

सल्यानमा संक्रमण नियन्त्रणका लागि स्थानीय स्तरमा स्वास्थ्यकर्मी परिचालन गरिएको छ र स्वास्थ्य सेवा विभागबाट विज्ञहरूको टोली सल्यानतर्फ पठाइएको छ। प्रमुख जिल्ला अधिकारी बन्धना कुमारी केसीका अनुसार औषधिको आपूर्ति सहज रहेको र आत्तिनुपर्ने अवस्था नरहेको बताइएको छ। सरकारी स्वास्थ्य संस्थाहरूमा स्क्रब टाइफसको औषधि निःशुल्क उपलब्ध छन्।

समयमै परीक्षण र उपचारले पूर्ण निको हुने

डा. गोकर्ण दाहालका अनुसार, समयमा नै उपचार पाए स्क्रब टाइफस पूर्ण रूपमा निको हुने रोग हो। उनी ज्वरो आउनेबित्तिकै अस्पताल जान र चिकित्सकलाई स्क्रब टाइफसको शंका गरी परीक्षण गराउन सुझाव दिन्छन्। शुक्रराज ट्रपिकल तथा सरुवा रोग अस्पतालका निर्देशक डा. अनुप बास्तोलाका अनुसार रगतको परीक्षणबाट सजिलै रोग पहिचान हुन सक्छ र लक्षण देखिएका व्यक्तिले तुरुन्त परीक्षण गराएर उपचार सुरु गरे पूर्ण रूपमा निको हुन्छ।

सबै संक्रमित सरकारी अभिलेखमा नआउने भएकाले वास्तविक संख्या अझ बढी हुन सक्ने अधिकारीहरूले बताएका छन्। ग्रामीण क्षेत्रमा झाडीको नियमित सरसफाइ गर्ने र खेत तथा घनी झाडी भएका क्षेत्रमा जाँदा विशेष सावधानी अपनाउन सल्लाह दिइएको छ।