मंगलबार राति भारतको उत्तराखण्डमा ५.१ म्याग्निच्युडको भूकम्प गएको छ, जसको धक्का नेपालको सुदूरपश्चिम क्षेत्रमा पनि महसुस गरियो। राष्ट्रिय भूकम्प मापन तथा अनुसन्धान केन्द्रका अनुसार भारतको उत्तराखण्ड आसपासलाई केन्द्रबिन्दु बनाएर राति १०:३८ बजे भूकम्प गएको हो।
यो भूकम्पको केन्द्रबिन्दु नेपालको दार्चुलाबाट करिब १०० किलोमिटर टाढा रहेको केन्द्रले जनाएको छ। हालसम्म यस भूकम्पबाट कुनै मानवीय वा भौतिक क्षतिको खबर प्राप्त भएको छैन।
नेपाल र सीमा क्षेत्रमा भूकम्पको श्रृंखला
उत्तराखण्डमा गएको भूकम्प पछिल्ला केही दिनयता नेपाल र सीमा क्षेत्रमा महसुस भएका भूकम्पका श्रृंखलामध्ये एक हो। मंगलबार साँझ ९:५३ बजे काठमाडौंमा पनि भूकम्पको धक्का महसुस गरिएको थियो, जसको केन्द्रबिन्दु गण्डकी प्रदेशको मनाङबाट करिब ६१ किलोमिटर टाढा नेपाल-चीन सीमा क्षेत्र नजिक ४.६ म्याग्निच्युड मापन गरिएको थियो।
यसअघि अक्टोबर ५, २०२६ मा नेपाल-चीन सीमा क्षेत्रमा ५.० म्याग्निच्युडको भूकम्प गएको थियो, जसको केन्द्रबिन्दु चीनको सिगात्सेस्थित दिङ्गी काउन्टीमा थियो। यसको धक्का नेपालको उत्तरी क्षेत्रमा महसुस गरिएको थियो। सोही दिन बिहान ११:१४ बजे धादिङको चारङ्गेफेदी केन्द्रबिन्दु भएर ४.१ म्याग्निच्युडको भूकम्प गएको थियो।
नेपालमा २०७९ कार्तिक महिनापछि ४ म्याग्निच्युडभन्दा माथिका २० भन्दा बढी भूकम्प गएका छन्, जसले पूर्वी र पश्चिमी क्षेत्रमा भूकम्प जाने क्रम बढेको देखाउँछ।
नेपालको भूकम्पीय विरासत र वैज्ञानिक चेतावनी
नेपाल विश्वको सबैभन्दा सक्रिय भूकम्पीय क्षेत्रहरू मध्ये एकमा अवस्थित छ। हिमालयी विवर्तनिक क्षेत्रमा रहेका कारण नेपालले बारम्बार भूकम्पीय गतिविधिहरू अनुभव गर्दछ। यसको भूकम्पको लामो र विनाशकारी इतिहास छ।
नेपालमा रेकर्ड गरिएका प्रमुख विनाशकारी भूकम्पहरूमा १२५५ (७.८ म्याग्निच्युड), १९३४ (८.३ म्याग्निच्युड), १९८८ (६.९ म्याग्निच्युड), र २०१५ (७.६ म्याग्निच्युड, गोरखा भूकम्प) पर्दछन्। विज्ञहरूका अनुसार नेपालमा हरेक ५०० देखि १००० वर्षमा ८ म्याग्निच्युडका र हरेक १०० वर्षमा ७ म्याग्निच्युडका भूकम्प जाने गरेका छन्।
उत्तराखण्ड पनि भारतको एक उच्च भूकम्प संवेदनशील राज्य हो। जुलाई २०२६ देखि वैज्ञानिकहरूले उत्तराखण्ड मुनिको मुख्य हिमालयन थ्रस्ट (MHT) मा लगातार भूगर्भीय तनाव जम्मा भइरहेको र भविष्यमा मध्यमदेखि ठूला भूकम्पको सम्भावना रहेको चेतावनी दिँदै आएका छन्।
विपद् पुनर्निर्माण मापदण्डमा डा. उप्रेतीको जोड
राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणका कार्यकारी प्रमुख डा. धर्मराज उप्रेतीले अक्टोबर ५, २०२६ मा विपद्पछिको पुनर्निर्माणको मापदण्ड विपद्को प्रकृति अनुसार फरक हुनुपर्ने बताएका छन्।
उनले भूकम्पपछिको पुनर्निर्माणका लागि बनाइएको हालको मापदण्ड (अस्थायी आवासका लागि दुई किस्तामा ५० हजार रुपैयाँ) बाढी पीडितका लागि अपर्याप्त रहेको उल्लेख गर्दै नीति निर्माणमा वैज्ञानिक सूचनालाई समावेश गर्नुपर्नेमा जोड दिएका छन्। उनले विपद् जोखिम न्यूनीकरणका लागि संस्थागत क्षमता अभिवृद्धि गर्नुपर्ने आवश्यकता पनि औंल्याएका छन्।
राष्ट्रपति रामचन्द्र पौडेलले अप्रिल २५, २०२६ मा भूकम्पीय जोखिम न्यूनीकरणका प्रभावकारी उपाय अपनाउन र पूर्व तयारी, प्रतिकार्य तथा सुरक्षात्मक उपायसम्बन्धी जनचेतना फैलाउन जरुरी रहेको बताएका थिए। नेपालमा १९९० सालको महाभूकम्पको सम्झनामा माघ २ गते राष्ट्रिय भूकम्प सुरक्षा दिवस मनाइन्छ।
अगस्ट २६, २०२६ मा नेपाल-चीन सीमामा गएको भूकम्प (यूएसजीएसले ५.२ म्याग्निच्युड रेकर्ड गरेको) र हिउँ-चट्टानको हिमपहिरोले रसुवामा विनाशकारी पहिरो र आकस्मिक बाढी निम्त्याएको थियो। यस घटनाले भूकम्पमापक यन्त्रले पहिरो र बाढीको गतिविधि पनि रेकर्ड गर्न सक्ने र प्रारम्भिक चेतावनी दिन सक्ने सम्भावना देखाएको छ।
सुदूरपश्चिममा धक्का, मधेशमा प्रभाव अस्पष्ट
प्रस्तुत भूकम्पको धक्का सुदूरपश्चिम क्षेत्रमा महसुस गरिए पनि मधेश प्रदेश र तराई क्षेत्रमा यसको विशेष प्रभावबारे थप जानकारी प्राप्त भएको छैन। डा. धर्मराज उप्रेतीले नेपाल बहुप्रकोपीय जोखिममा रहेको मुलुक भएकाले भौगोलिक क्षेत्रअनुसार विपद्को प्रकृति पनि फरक रहेको (हिमाली, पहाडी र तराई क्षेत्रमा देखिने) बताएका थिए।
क्षति विवरण र म्याग्निच्युडमा भिन्नता
अक्टोबर ६, २०२६ मा भारतको उत्तराखण्डमा गएको भूकम्पबाट भारत र नेपालमा भएको क्षतिको पूर्ण विवरण अझै स्पष्ट छैन। राष्ट्रिय भूकम्प मापन तथा अनुसन्धान केन्द्रले ५.१ म्याग्निच्युड बताए पनि भारतीय सञ्चारमाध्यमले ३.५ र ४.९ म्याग्निच्युड उल्लेख गरेका छन्, जसको भिन्नता स्पष्ट हुन बाँकी छ। भारतीय अधिकारीहरूबाट कुनै आधिकारिक प्रतिक्रिया वा थप विवरण प्राप्त भएको छैन।
