ललितपुरको धापाखेलमा साढे दुई तले पक्की घर जगैदेखि ढलेको घटनाले काठमाडौं उपत्यकामा घर भत्किने क्रम बढेकोप्रति पुनः गम्भीर प्रश्न उठाएको छ। लगातारको वर्षापछि पहिरो जाँदा सोभितकुमार थापाको घर सोमबार बिहान ६:३५ बजे ढलेको हो।
जिल्ला प्रहरी परिसर ललितपुरका एसपी गौतम मिश्रका अनुसार पहिरोका कारण घर ढलेको हो। घटनास्थलमा आइतबार नै जोखिम आकलन गरी घरमा बस्ने सबैलाई सारिएकाले मानवीय क्षति भने हुन पाएन। वर्षाको पानीले भिरालो जमिन कमजोर बनाउँदा घर ढलेको प्रारम्भिक अनुमान छ।
स्थानीयवासीका अनुसार आइतबार नै घर जोखिममा परेको संकेत देखिएपछि धनीलाई घर खाली गर्न भनिएको थियो। घरमा बस्ने तीन जना समयमै सुरक्षित स्थानमा सरेकाले ठूलो दुर्घटना टरेको हो। प्रहरीका अनुसार घर ढलेर करिब दुई सय मिटर तल खोल्सामा पुगेको छ।
कमजोर योजना र जमिनको अवस्थाका कारण घर पल्टिएको स्थानीयको अनुमान छ। तत्कालीन कारण वर्षा भए पनि घर निर्माण गर्दा जमिनको भौगोलिक अवस्था र जग निर्माणमा प्राविधिक अध्ययन नभएको हुन सक्ने देखिएको छ।
गत एक वर्षको अवधिमा उपत्यकामा मात्रै झन्डै दुई दर्जन पक्की घर जगबाटै ढलेका छन्। तारकेश्वर नगरपालिकामा आधा दर्जन घर ढलेका थिए भने भक्तपुरको बोडे, काठमाडौंका सीतापाइला, काभ्रेस्थली, बुढानीलकण्ठ, बाँसबारी, भंगाल, कपनजस्ता स्थानमा पनि पक्की घर पल्टिएका छन्।
उपत्यकामा तीव्र अव्यवस्थित सहरीकरणले घर निर्माणको गुणस्तर र सुरक्षामाथि गम्भीर प्रश्न उठेको छ। भिरालो जमिनमा पर्याप्त प्राविधिक अध्ययन र भवन निर्माणसम्बन्धी मापदण्डको प्रभावकारी कार्यान्वयन नहुँदा धेरै घर जोखिममा परेका छन्। सामान्य वर्षा वा जमिनको परिवर्तनले पनि घर चर्किने, भासिनेजस्ता घटना देखिन थालेका छन्।
विज्ञहरूका अनुसार घर निर्माणअघि जमिनको अवस्था, माटोको भारवहन क्षमता र भवनको संरचनात्मक डिजाइनबारे प्राविधिक अध्ययन अनिवार्य हुन्छ। तर, नक्सा पास प्रक्रियालाई औपचारिकता ठान्ने र स्वीकृत डिजाइनभन्दा फरक संरचना बनाउने प्रवृत्तिले जोखिम बढाएको छ।
भवन निर्माण सम्पन्न भएपछि पनि नियमित प्राविधिक निरीक्षण आवश्यक भए पनि व्यवहारमा निर्माण सामग्रीको गुणस्तर, कामदारको दक्षता र अनुगमन पर्याप्त नहुँदा समस्या देखिएको छ।
भूकम्पीय जोखिमको दृष्टिले संवेदनशील काठमाडौं उपत्यकामा २०७२ को भूकम्पपछिको मापदण्डबमोजिम भूकम्प प्रतिरोधी डिजाइन र निर्माण अनिवार्य छ। बाहिरबाट बलियो देखिए पनि जगदेखि छतसम्मको संरचनात्मक प्रणाली सुरक्षित हुनुपर्छ।
घर ढल्ने समस्याको दीर्घकालीन समाधानका लागि स्थानीय तह, प्राविधिक, निर्माण व्यवसायी र घरधनी सबै जिम्मेवार हुनुपर्छ। नक्सा स्वीकृतिदेखि निर्माण सम्पन्नसम्म नियमित प्राविधिक अनुगमन, गुणस्तरीय सामग्रीको प्रयोग र मापदण्ड उल्लंघन गर्नेमाथि कारबाही आवश्यक छ।
घर निर्माण केवल निजी सम्पत्ति नभई सार्वजनिक सुरक्षासँग जोडिएको विषय भएकाले यसमा गम्भीर सुधार आवश्यक छ। धापाखेल घटनाले अव्यवस्थित सहरीकरणमा कहाँ, कस्तो जमिनमा, कस्तो संरचना बनाउने भन्ने विषयलाई निर्माणकै अंग बनाउनुपर्ने सरोकारवालाको भनाइ छ।
सुरक्षित भवन निर्माणका लागि भूबनोटको वैज्ञानिक अध्ययन, गुणस्तरीय निर्माण र स्थानीय तहको नियमित अनुगमन अपरिहार्य रहेको धापाखेलका विनय महर्जनको भनाइ छ। उनी प्रश्न गर्छन्, ‘हामी घर मात्र बनाइरहेका छौं कि सुरक्षित बस्ती पनि बनाइरहेका छौं?’
